Bugün şehrin tarihî İslami kalbi olan bölgede yerel kireçtaşından inşa edilen cami, kısa sürede ibadetin yanı sıra bir ilim merkezi de oldu; çevresinde gelişen medrese, Müslüman dünyasında uzun süre Sünni ilahiyat ve İslam hukukunun önde gelen merkezi sayılan Ezher Üniversitesi'ne dönüştü. “En parlak” anlamına gelen adı, çoğu zaman Peygamber'in “ışıldayan” anlamında ez-Zehrâ diye bilinen kızı Fatıma ile ilişkilendirilir.
Mısır'ı yöneten her hanedan binada iz bıraktı; bu yüzden cami, Kahire'nin bin yılı aşkın yapı üsluplarını tek bir yerde toplar. Şii İsmaili bir kurum olarak kurulduğu için Selahaddin ve Eyyubiler camiden uzak durdu ve burada cemaatle namazı durdurdu; Memlük sultanı Baybars 1266'da namazı yeniden başlattı. Memlükler ardından camiyi onardı ve genişletti; 18. yüzyılda Osmanlı dönemi devlet adamı Abdurrahman Kethüda, özgün harim'in güneyine ikinci bir namaz salonu ve üç yeni kapı ekleyerek camiyi neredeyse iki katına çıkardı. Bu kapılar arasında öğrencilerin saçlarının tıraş edildiği Berberler Kapısı ile onlara yemek dağıtılan Çorba Kapısı da vardır.
Ortada, 1009–1010'da düzenlenen ve 1138'de el-Hâfız'ın Fatımi yenilemesinden kalma omurga biçimli kemerli revaklarla çevrili beyaz mermer avlu yer alır. Revakların oymalı alçı süslemelerinde gömme madalyonlar sığ yivli nişlerle sırayla dizilir, altlarında Kur'an'dan alıntı yapan Kûfi yazı şeritleri uzanır, duvarların tepesi ise basamaklı mazgallarla taçlanır. Avlunun karşısında, Berberler Kapısı'na bakan 1495 tarihli, geç Memlük oymacılığının güzel bir örneği olan Kayıtbay Kapısı harim avlusuna açılır.
Namaz salonu hâlâ daha eski Firavun, Roma ve Kıpti yapılarından alınmış mermer sütunlar üzerinde durur; farklı yükseklikleri değişik kalınlıktaki kaidelerle eşitlenmiştir. 1933'te ortaya çıkarılan özgün mihrap, yarım kubbesine oyulmuş Kur'an ayetlerini korur; bu, kesin olarak Fatımi kurucularına dayandırılabilen tek süslemedir. Çatı hattının üzerinde sonraki banilerin minareleri yükselir: üç şerefesi mukarnaslara oturan Kayıtbay minaresi ve 1509'da Kansu Gavri'nin yaptırdığı, orta gövdesi mavi çini kaplı ve soğan biçimli iki topuz üzerinde iki alemi bulunan çift başlı minare.
Caminin yanında ayrı okullar olarak yapılıp sonradan camiye katılan iki Memlük medresesi avluya açılır. Emir Taybars'ın türbesini barındıran Taybarsiyye Medresesi, özgün kıble duvarını ve porfir sütunlarla, nar ağaçlarını gösteren cam mozaiklerle çerçevelenmiş bir mihrabı korur; mimarlık tarihçisi K. A. C. Creswell bu mihrabı Kahire'nin en iyileri arasında saymıştı. Medrese bugün kütüphaneye ait el yazmalarını barındırır. Emir Akbuğa'nın türbesinin bulunduğu Akbuğaviyye Medresesi, özgün girişini ve bir kubbe ile minarenin altındaki mozaik mihraplarını korur. Üçüncü okul olan 1440 tarihli Cevheriyye Medresesi'nde abanoz, fildişi ve sedefle kakmalı dolaplar ve dışı arabesklerle oyulmuş küçük bir kubbe vardır.




