Buda burada beş müridine, Kaundinya, Assaji, Vappa, Bhaddiya ve Mahanama'ya öğretti; Budistlerin Dharma Çarkı'nın ilk kez döndürülmesi olarak andığı an budur ve ilk Budist topluluğu burada bir araya geldi. Sarnath, Lumbini, Bodh Gaya ve Kushinagar ile birlikte, Buda'nın kendisinin hac yeri olarak adlandırdığı söylenen dört yerden biridir; 2026'da UNESCO Dünya Mirası listesine alındı.
Kasabanın pek çok adı, yerin öyküsünü taşır. Sarnath adı, Sanskritçe “Geyiklerin Efendisi” anlamına gelen Sāranganātha'ya dayanır; bir efsaneye göre geyik olarak doğmuş olan müstakbel Buda, bir dişi geyiği bir kralın avından kurtarmak için kendi canını sunmuş, kral da öylesine etkilenmiş ki parkı geyikler için bir sığınak yapmıştır. Pali dilindeki Isipatana adı ise “kutsal adamların indiği yer” olarak yorumlanır. Budizm burada bin yılı aşkın bir süre gelişti; MS 640 civarında buraya gelen Çinli hacı Xuanzang, 1500 kadar keşişten ve yüzlerce adak stupası ile küçük mabetten söz etmiştir.
Kalıntılar 18. yüzyılın sonlarında Avrupalılarca yeniden keşfedildi ve bir dizi kazıcı tarafından kazıldı; bunların en önemlileri, 1836'da burasının ilk vaazın verildiği yer olduğunu doğrulayan Alexander Cunningham ile ekibi Mart 1905'te Ashoka sütununun kaidesini, gövdesini ve aslanlı başlığını bulan Friedrich Oertel'dir. Geyik parkındaki kalıntılar arasında Dhamek Stupası; buradaki Ashoka'dan daha eski az sayıdaki stupadan biri olan Dharmarajika Stupası'nın temelleri; ve 12. yüzyılın ortalarında Kraliçe Kumaradevi için inşa edildiği ya da onarıldığı düşünülen büyük bir manastır olan Dharmachakra Jina Vihar bulunur. Parkın yaklaşık 800 metre dışındaki Chaukhandi Stupası, Buda'nın beş eski yol arkadaşıyla buluştuğu yeri işaret eder; tepesindeki sekizgen tuğla kule 1588'de Ekber tarafından babası Hümayun'un anısına yaptırılmıştır.
Sarnath Arkeoloji Müzesi, bir zamanlar sütunun tepesinde duran ve 14 metreden yere düşmesine rağmen ayakta kalan Ashoka'nın Aslanlı Başlığı'nı barındırır; başlık Hindistan'ın Devlet Amblemi olmuştur. Müzede ayrıca, ilk vaazını veren Buda'yı gösteren beşinci yüzyıldan kalma kumtaşı heykel ve Kumaradevi yazıtı da bulunur.
Sarnath hâlâ yaşayan bir ibadet yeridir. Maha Bodhi Society'nin yaptırdığı modern Mulagandha Kuty Vihara'da Japon sanatçı Kosetsu Nosu'nun freskleri ve vaaz veren Buda'nın bir kopyası vardır; yakında da Anagarika Dharmapala'nın Bodh Gaya'daki ağaçtan alınan bir çelikle diktiği bir bodhi ağacı yetişir. Japonya, Tayland, Sri Lanka, Tibet, Çin, Myanmar, Kore, Vietnam ve Kamboçya'dan Budist topluluklar burada her biri kendi üslubunda tapınaklar ve manastırlar inşa etmiştir; Tay tapınağının bahçesinde, 2011'de açılan ve Bamiyan Budaları'nı örnek alan 24,3 metre yüksekliğinde ayakta duran bir Buda heykeli bulunur. Sarnath Jainler için de önemlidir: Dhamek Stupası'nın yaklaşık 70 metre güneybatısındaki 1824 tarihli Sarnath Jain Tirth, geleneğin doğum yerini yakındaki Singhpur köyüne yerleştirdiği 11. tirthankara Shreyansanatha'ya adanmıştır. Mabetlerin dışında kasabada bir kaplumbağa üretim ve rehabilitasyon merkezi ile Sarnath Geyik Parkı ve Balık Kanalı da bulunur.




